
Bitta materialda islom moliyalariga oid asosiy tushunchalarni, halol asboblariga qiziqish bildiruvchi investorlar uchun eng ko‘p uchraydigan tushunchalarni tahlil qilamiz.
Sukuk nima?
Obligatsiyaga o‘xshash, ammo boshqacha tuzilgan asbob: sukuk egasi haqiqiy aktiv yoki loyihaga (masalan, ijaraga beriladigan mulkka) ulush oladi, daromad shu aktivning foydasi yoki ijara to‘lovlari hisobiga shakllanadi — oddiy obligatsiyadagi kabi qarz foizi emas.
Murabaha nima?
Foizli kredit berish o‘rniga oldindan kelishilgan narx orttirish bilan mahsulot sotish sxemasi: sotuvchi (masalan, bank) kerakli mahsulotni o‘zi xarid qiladi, so‘ngra uni mijozga shaffof, bitim paytida bir marta belgilangan narx orttirish bilan qimmatroq sotadi.
Takaful nima?
Sug‘urta uchun islomiy muqobil. Klassik sug‘urta, sug‘urta kompaniyasi mijozning xavfini to‘lov evaziga o‘z zimmaga oladi, takafulda ishtirokchilar hisoblarni umumiy jamg‘armani birlashtirishadi va bir-birining zararlarini o‘zaro qoplanadi, boshqaruv kompaniyasi esa jamg‘armani alohida mukofot evaziga boshqaradi, xavfning o‘zidan foyda olmaydi.
Riba nima?
Qarz foizi — puldan foydalanish fakti uchun, haqiqiy aktiv yoki xavfni taqsimlash bilan bog‘liq bo‘lmagan holda, oldindan belgilangan narx orttirishni hisoblash. Riba islom moliyalarida taqiqlangan va aynan ribadan qochish yuqorida sanab o‘tilgan asboblarning aksariyatining tuzilishini tushuntiradi.
Garar nima?
Bitim shartlaridagi ortiqcha noaniqlik yoki ikkiyuzlamachilik. Islom moliyadasida bu qabul qilinmaydigan holat hisoblanadi, shuning uchun shartnomalar imkon qadar shaffof qilinadi: narx, bitim obyekti va shartlar oldindan ikkala tomon uchun ham tushunarli bo‘lishi kerak.
Mudaraba va musharaka nima?
Foyda va zarar bo‘lishish asosidagi hamkorlikning ikki shakli. Mudarabada bir hamkor kapitalni, ikkinchisi esa mehnat va boshqaruvni taqdim etadi, foyda esa oldindan kelishilgan nisbatda taqsimlanadi. Musharakada esa ikkala hamkor ham kapitalni taqdim etadi va boshqaruv hamda natijada birgalikda ishtirok etadi.
Material tanishuv maqsadida berilgan, diniy hukm (fatva) emas va individual investitsiya tavsiyasi hisoblanmaydi. Atiqlarning ma’nolari huquq maktabiga va bitimning aniq tuzilishiga qarab aniqlashtirilishi mumkin.